Περί Ψυχής

Η λέξη «ψυχή» (από το ρήμα «ψύχω», δηλ. «φυσώ», «πνέω») κυριολεκτικά σημαίνει την «ψυχρή πνοή», δηλαδή την ύστατη ένδειξη της ζωής στο σώμα που γίνεται αισθητή από την αναπνοή. Ο λαός μας λέει :«Άβυσσος η ψυχή του ανθρώπου» εντοπίζοντας τη δυσκολία προσέγγισης, προσδιορισμού , εξερεύνησης και συνειδητοποίησης του ψυχικού κόσμου.
Όσο δύσκολο είναι να ορίσουμε , να προσδιορίσουμε και να εντοπίσουμε «την ψυχή », άλλο τόσο αναγκαίο και απαραίτητο είναι, για όλους τους ανθρώπους αλλά κυρίως για εκείνους που επιθυμούν και προσπαθούν συνειδητά να εξελιχθούν , να πλησιάσουν την ευτυχία και να κατορθώσουν να πραγματοποιήσουν το σκοπό τους. Είναι άραγε τόσο σημαντικός ο ρόλος της ψυχής;

Η σπουδαιότητα του ρόλου της ψυχής διαφαίνεται μέσα από την συνεχή ενασχόληση της επιστήμης αλλά και της θρησκείας, εδώ και αιώνες, με θέματα που άπτονται αυτής.

Σε πολλές θρησκευτικές, φιλοσοφικές και μυθολογικές παραδόσεις, η ψυχή είναι η άυλη ουσία ενός ζωντανού όντος.

Η ελληνική λέξη «ψυχή» ακολούθησε δύο βασικές πορείες. Η πρώτη σχετίζεται με τη χρήση της στον καθημερινό λόγο, όπου δηλώνει την «πνοή», τη «φυσική ζωή», το «θάρρος» ή το «ήθος», και η δεύτερη αφορά τις ειδικές χρήσεις της στις θρησκευτικές δοξασίες και τις διάφορες φιλοσοφικές σχολές ως μια αόρατη και για μερικούς άυλη ή και αθάνατη ουσία που δίνει ζωή στο σώμα, το ελέγχει και για πολλούς επιζεί μετά τον θάνατο του σώματος, μεταβαίνοντας σε έναν τόπο δυστυχίας ή μακαριότητας ή, για άλλους, σε κάποιο διαφορετικό σώμα.

Στα γραπτά της προσωκρατικής εποχής (7ος-5ος αι. π.χ.) παρατηρείται η γενίκευση στη χρήση του όρου «ψυχή», η οποία από τότε χρησιμοποιείται ως συνώνυμη της «ζωής» ή, ακόμη γενικότερα, ως η κινητήρια δύναμη της φύσης.

Τον 5ο αι. στον καθημερινό λόγο η ψυχή επιπλέον σημαίνει την έδρα των σωματικών επιθυμιών, των συναισθημάτων και της νόησης. Παράλληλα αρκετοί, χρησιμοποιούν τον εν λόγω όρο ή παράγωγά του για να δηλώσουν το θάρρος ή, γενικότερα, το ήθος του ανθρώπου.

Οι Ορφικοί και οι Πυθαγόρειοι, πιστεύουν στη θεϊκή της φύση , ότι έχει φυλακιστεί στο σώμα και ότι μετενσαρκώνεται.

Ο Ηράκλειτος συσχέτιζε την ψυχή στενά με το σώμα και γενικά με την ύλη, όπως και οι περισσότεροι σύγχρονοί του, αλλά τη θεωρεί λεπτή και αιθέρια.

Ο Σωκράτης, παρουσιάζεται να επιθυμεί να πεθάνει το σώμα του, ώστε να απελευθερωθεί η ψυχή του από τα απατηλά ερεθίσματα των υλικών αισθητηρίων και, έτσι, να κατακτήσει την πραγματική γνώση και σοφία. Υποστηρίζει την αθανασία της ψυχής και τον έλλογο χαρακτήρα της, ότι δηλαδή αυτή είναι το «εγώ», η πραγματική έδρα της προσωπικότητας και της υπόστασης του ανθρώπου.

Για τον Αριστοτέλη η ψυχή αντιστοιχεί στις ιδιότητες που έχει ένα ζωντανό ον (μορφή ή εντελέχεια), είτε πρόκειται για φυτό είτε για ζώο είτε για άνθρωπο. Και όπως οι ιδιότητες ενός αντικειμένου οφείλουν την υπόστασή τους στο ίδιο το αντικείμενο, έτσι και η ψυχή οφείλει την υπόστασή της στο υλικό σώμα. Όταν λοιπόν αυτό πεθαίνει και διαλύεται, η ψυχή του εκμηδενίζεται.

Οι Στωικοί πίστευαν ότι ολόκληρο το σύμπαν έχει ως κινητήρια δύναμη το «Πνεύμα» και ότι η ψυχή αντιστοιχεί στο «πνεύμα» που διαπνέει το σώμα (είτε των ζώων είτε των ανθρώπων, όχι των φυτών) και το κάνει να λειτουργεί και να ζει. Στην περίπτωση των ανθρώπων, όμως, η ψυχή έχει περισσότερες λειτουργίες.

Στην Αίγυπτο ονόμαζαν την ψυχή “πνοή του Άδη” και την απεικόνιζαν με τον ποταμό σαν σύμβολο αλλά και με τον όφι. Στην ανατολική παράδοση υπάρχει ο “ουροβόρος όφις”, ένα φίδι σε σχήμα κύκλου, που δαγκώνει την ουρά του, ζωντανό σύμβολο τη κίνησης και την ενεργητικής ζωής.
Στους Καβαλιστές (εβραϊκή παράδοση), η ψυχή αναφέρεται ως “νεφές”, (εκ του ρήματος ναφάς που στα εβραϊκά σημαίνει αναπνέω, όπως αναπνέω σημαίνει και το ρήμα Ψύχω στην Ελληνική).

Στην δυτική παράδοση ονομάστηκε “αστρικό ρευστό” ή απλά “αστρικό”.
Οι αλχημιστές την όρισαν ως “υδράργυρο ουσία” που μετέχει παντού και ενώνει δύο άλλες (ουσίες) και τις κάνει να συνεργάζονται.

Πολύ αργότερα ο Γιούνγκ βεβαιώνει ότι υπάρχει Παγκόσμια Ψυχή και την ονομάζει “συλλογικό ασυνείδητο ή αρχέτυπο”.
Κατά συνέπεια, στο πέρασμα των αιώνων, η ανθρωπότητα έχει επηρεασθεί από όλες αυτές τις θεωρίες που αφορούν την Ψυχή. Είναι φυσικό, επομένως, να έχουμε κάποιες προσφιλείς προσωπικές απόψεις γύρω από το τεράστιο αυτό θέμα οι οποίες προέρχονται από τις διάφορες αυτές θεωρίες .

Εάν όμως πραγματικά επιθυμούμε να ωφεληθούμε, οφείλουμε όχι απλά να αποδεχτούμε άκριτα την όποια προσφιλή μας θεώρηση, αλλά να εξετάσουμε την ψυχή μας όσο γίνεται ποιο αντικειμενικά, προκειμένου να την κατανοήσουμε. Δηλαδή, να ασχοληθούμε μαζί της πραγματικά και όχι από φιλοσοφική ή επιστημονική περιέργεια.

Ξεκινώντας με την παρατήρηση των συναισθημάτων μας και γενικά των ψυχικών μας εκδηλώσεων, ώστε να φτάσουμε να διακρίνουμε το ρόλο και την εξέχουσα σημασία της.

Α.Ζ.